ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ.ΜΕΡΟΣ Α'

  

  Η ιστορία του κράτους πρόνοιας είναι στενά συνυφασμένη με τη βιομηχανική και καπιταλιστική οργάνωση,σύμφωνα με την οποία αναπτύχθηκε ο κόσμος από τα μέσα του 18ου αιώνα.Αν και οι ορισμοί γύρω από την έννοια του “welfare state” ποικίλουν,αξίζει να φέρουμε στην επιφάνεια τον ορισμό που είχε δώσει ο R. Titmuss,ένας από τους μεγαλύτερους μελετητές του κράτους πρόνοιας τη δεκαετία του '50,ο οποίος κατέληξε στο συμπέρασμα πως το welfare state αποτελείται από ένα σύνολο κοινωνικών πολιτικών,στόχος των οποίων είναι “η βελτίωση των συνθηκών ζωής του ατόμου”.

  Βέβαια,αυτός δεν είναι ο μοναδικός ορισμός που προσπαθεί να αποτυπώσει την ουσία του κράτους πρόνοιας.Αντίθετα,οι απόψεις πάντοτε διίστανται,ανάλογα με την κοσμοαντίληψη κάθε ερευνητή-στοχαστή για τον σκοπό και τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την επιβολή αυτών των κοινωνικών πολιτικών.Ωστόσο,παρά τις ιδεολογικές αποκλίσεις,η ιστορική αναδρομή στις ρίζες του κράτους πρόνοιας αποτελεί μια κατά το δυνατόν αντικειμενική ανασκόπηση,ανεξάρτητη από ιδεολογικο-πολιτικές έριδες.

 Πριν ακόμα από τη βιομηχανική επανάσταση,στη μεσαιωνική Ευρώπη,η περίθαλψη των απόρων και των περιθωριοποιημένων κάθε είδους (π.χ. Άρρωστοι,άνθρωποι με αναπηρίες κτλ.) είχε ανατεθεί στα πλαίσια του θεσμού της οικογένειας,των επαγγελματικών συντεχνιών και των θρησκευτικών ταγμάτων.Όμως,με την ραγδαία ανάπτυξη της βιομηχανικής εποχής-επανάστασης,οι τρείς αυτοί θεσμοί βρέθηκαν σε μια κατάσταση κρίσης που οδήγησε και στην σταδιακή ανεπάρκειά τους στο να δώσουν μαζικές λύσεις στις κοινωνικές συνέπειες της εκβιομηχάνισης.

R.Titmuss

  Από τις αρχές του 16ου αιώνα,θεσπίζονται τα πρώτα ιδρύματα αποκλειστικά για τους άπορους,κτίζονται τα “workhouses” στην Αγγλία και τα “Λαζαρέτα” στη Γαλλία.Ιδρύματα που αποτελούσαν πραγματικά στρατόπεδα συγκέντρωσης για τους φτωχούς και τους πένητες περιπλανώμενους (vagabonds).Το ζήτημα της πρόνοιας τίθεται σε άλλες βάσεις από το 1650,όταν εμφανίζεται το θέμα της “δημόσιας ευτυχίας” και του “κοινού καλού”,ως μέρος των καθηκόντων των απόλυτων βασιλέων,οι οποίοι θα πετύχαιναν ένα είδος “νομιμότητας” (legitimacy) του καθεστώτος τους μέσω της φροντίδας για το φτωχό τμήμα του πληθυσμού.Αυτή η ανάγκη γίνεται πιο εμφανής καθώς περνούν τα χρόνια και ο θεσμός της βασιλείας αρχίζει να νιώθει την πίεση από τα ανερχόμενα αστικά κοινωνικά στρώματα.Για να πραγματοποιηθεί,λοιπόν, αυτό το καθήκον,έπρεπε η επίβλεψη των μέχρι πρότινως ιδιωτικών και θρησκευτικών ιδρυμάτων να περάσει στα χέρια του απόλυτου μονάρχη.

  Κι ενώ οι Ευρωπαίοι βασιλείς αναζητούν τρόπους για να συντηρήσουν το αδύναμο λαικό τους έρεισμα,στο χώρο της πολιτικής σκέψης γεννιέται το ρεύμα του “ωφελιμισμού” από τους J. Bentham και J.S. Smith στις αρχές του 1800.Ο “ωφελιμισμός” θέτει το πρόβλημα της σχέσης μεταξύ πολιτικής δράσης και ευτυχίας και ορίζει ως “δημόσια ευτυχία” ή “ δημόσιο συμφέρον” εκείνη την πολιτική που έχει ως αποτέλεσμα το μεγαλύτερο αριθμό απολαύσεων-ικανοποιήσεων για τους περισσότερους ανθρώπους.Συνέπεια αυτής της σκέψης αποτελεί και η σύνδεση της πολιτικής με την “δημόσια ευδαιμονία” που οδήγησε στην πεποίθηση ότι “όποιος προκαλεί περισσότερη ευχαρίστηση(ευημερία) στο λαό,θα απολαμβάνει και την αντίστοιχη νομιμοποίηση της εξουσίας του”.

  Βαθμιαία,με την ανάπτυξη του καπιταλισμού,η ευημερία και η “δημόσια ευτυχία” μεταφέρθηκαν στη σφαίρα της αγοράς και του εμπορίου,στην ιδιωτική φιλανθρωπία και τις επιχειρήσεις.Τα “workhouses” και οι νόμοι υπέρ των απόρων,“Poor Law”,στην Αγγλία καταργούνται...

Σε επόμενο άρθρο θα δούμε πώς η συνδικαλιστική και κομματική οργάνωση των εργατών θα θορυβήσει τα ευρωπαικά κέντρα εξουσίας,με αποτέλεσμα την θεσμοθέτηση του “welfare state” με τη μορφή που το ξέρουμε ως τις μέρες μας.

Άρθρο της Οικονόμου Στεφανίας